Wstęp do inwentarza zespołu akt

Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce Oddział we Wrocławiu

opracował Milosz Gudra

 

Dzieje aktotwórcy
      Towarzystwo Społeczne-Żydów w Polsce zostało utworzone w 1950 r. w wyniku połączenia Komitetów Żydowskich oraz Żydowskiego Towarzystwa Kultury i Sztuki. Konferencja założycielska miała miejsce 29 października 1950 r. w Warszawie i była w istocie pierwszym krajowym zjazdem TSKŻ. Po niej w 34 miastach odbyły się zebrania założycielskie oddziałów terenowych, w których wzięło udział 20 tys. osób[1]. Konferencja zjednoczeniowa została przeprowadzona wg ściśle obowiązujących wzorów życia politycznego. Wśród delegatów przeważająca liczbę stanowili członkowie PZPR, którzy wznosili okrzyki na cześć tow. Stalina i Bieruta[2].
      Cel Towarzystwa jawił się następująco: „Włączenie ludności żydowskiej do budownictwa socjalistycznego w Polsce i do ogólnej walki narodu polskiego o pokój i budowę socjalizmu, popularyzowanie w środowisku żydowskim potężnej siły światowego obozu pokoju, kierowniczej roli ZSRR i Krajów Demokracji Ludowej w zwycięskiej walce o pokój i postęp i zaspokojenie potrzeb kulturalnych ludności żydowskiej przez krzewienie kultury żydowskiej, w narodowej formie i socjalistycznej treści”[3].
      Na czele wrocławskiego oddziału TSKŻ po odwołaniu Jakuba Egita z funkcji przewodniczącego Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego stanął Jakub Wasersztrum. W WKŻ był odpowiedzialny za Wydział Propagandy. Od końca 1948 r. aż do początków 1953 r. poza pełnieniem funkcji w środowisku żydowskim był jednocześnie zatrudniony jako instruktor Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Wchodził też w skład Wojewódzkiej Komisji Kontroli partyjnej. W 1953 r. przeniósł się do Warszawy, gdzie odpowiadał za nadzór nad działalnością agitacyjną i propagandową oraz organizację szkoleń ideologicznych[4].
      Siedziba TSKŻ we Wrocławiu mieści się przy ul. Świdnickiej 28. W 1968 r. (na fali kampanii antysemickiej) Rada Narodowa m. Wrocławia postanowiła odebrać TSKŻ budynek i przekazać mu go pod dzierżawę, co ma miejsce po dzień dzisiejszy.
     Towarzystwo Społeczno-Kulturalne jest świecką organizacją, w czasach istnienia PRL było mocno skażone ideologią komunistyczną, a jego działania w dużym stopniu sprowadzały się do zwalczania tradycji żydowskiej, zwłaszcza religijnej. Niemniej jednak ta instytucja odegrało znaczącą rolę w krzewieniu świeckiej kultury jidysz. TSKŻ we Wrocławiu oraz innych dolnośląskich miejscowościach prowadził różnokierunkową, ożywioną działalność. Popularyzowano publikacje w języku jidysz, prezentowano przedstawienia Państwowego Teatru Żydowskiego, organizowano imprezy artystyczne, literackie i polityczne, obchody świąt państwowych, istotnych wydarzeń w ruchu robotniczym i świeckim życiu społeczności żydowskiej, działały zespoły amatorskie, organizowano spotkania za przedstawicielami zagranicznych środowisk żydowskich. Imprezy te, były przeznaczone dla dorosłych, dzieci i młodzieży, odbywały się w Domu Kultury im. E. R. Kamińskiej i w Klubie Ludowym im. Józefa Lewartowskiego[5].
Liczba imprez była znaczna. Odwiedzający Klub mogli ponadto grać w szachy, warcaby, domino, brydża, obejrzeć program telewizyjny, w czytelni, która była dość dobrze zaopatrzona w prasę, również tą zagraniczną. W Klubie była także filia Biblioteki Miejskiej licząca 9 tys. woluminów, z której korzystało ok. 1200 czytelników. Klub był otwarty we wszystkie dni tygodnia, z wyjątkiem piątków, ponieważ wówczas były organizowane wieczory piątkowe. Przeciętna dzienna frekwencja w Klubie wynosiła 100-150 osób[6]. Towarzystwo prowadziło wydawało także publikacje w języku jidysz – „Fołks Sztyme”, „Jidysze Szriftn”, „Jidysz Buch”.


Dzieje zespołu
      Wszystkie dokumenty zostały przekazane przez Wrocławski Oddział TSKŻ, przez sekretarza p. Henryka Robaka. Dokumenty są przeznaczone do badań – do celów naukowych.


Metody porządkowania i charakterystyka archiwalna zespołu
      Porządkując zespół dokumentacji (zaliczyłem ją do niearchiwalnej kategorii „B”, uznając, że nie posiada ona większej wartości historycznej) zachowałem porządek chronologiczny, począwszy od pierwszej teczki spraw, które zaczęły się w 1957 r. („Kopie angaży pracowników wrocławskiego Oddziału TSKŻ”) a kończąc na 1971 r. Akta TSKŻ były zachowane w lepszym stanie fizycznym, niż dokumentacja WKŻ. Dokumenty były spięte w teczki, które w przeważającej mierze nie posiadały strony tytułowej posiadały jedynie krótkie opisy z zaznaczonym rokiem, w którym miały miejsce załatwiane sprawy akt. Teczki z kolei były wpięte w opisane segregatory. Wyjmując papiery z teczek pozbyłem się metalowych elementów, tj. spinaczy, zszywek itp., a następnie związałem dokumentacje w nowe, opisane teczki. Podobnie jak to miało miejsce wypadku akt WKŻ po uprzednim wyprostowaniu (za pomocą żelazka) akt, podklejałem zniszczone miejsca papieru.


Zawartość zespołu
      Jak wspomniałem wcześniej, dokumentację Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce Oddział we Wrocławiu zakwalifikowałem o kategorię niearchiwalną „B”, ponieważ mamy tutaj do czynienia m.in. z korespondencją finansową, księgową, dotyczącą administracji budynków oraz aktami personalnymi, – obrazującymi nam datę rozpoczęcia lub wygaśnięcia umowy o pracę dla pracowników Towarzystwa). Niemniej jednak ważna wydaje się być korespondencja ukazująca sferę kulturalną TSKŻ – m. in. korespondencja dotycząca działalności Domu Kultury im. Estery Racheli Kamińskiej, bądź Ludowego Domu Kultury im. Karola Lewartowskiego. Również istotne z punktu widzenia badaczy historii TSKŻ we Wrocławiu są protokoły i sprawozdania Zarządu Koła Kobiet. Są tutaj przedstawione listy obecności uczestników posiedzeń Zarządu tegoż Koła. Właśnie wykazy imion i nazwisk (np. spis aktywistów wrocławskiego oddziału TSKŻ, lista członków zespołu wokalnego przy TSKŻ we Wrocławiu, czy wykaz chórzystów Zespołu Amatorskiego TSKŻ występujących podczas obchodów z okazji 25 rocznicy wybuchu Powstania w Getcie Warszawskim) stanowią cenne źródło z punktu widzenia genealogii czy też poszukiwania osób.

W skład zespołu wchodzą:

1. Kopie angaży pracowników wrocławskiego Oddziału TSKŻ (1957-1968)
2. Protokoły z posiedzeń Komisji Książki i Prasy działającej przy wrocławskim Oddziale TSKŻ (1963-1965)
3. Protokoły z posiedzeń Komisji Zespołu Partyjnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej przy wrocławskim Oddziale TSKŻ (1963-1968)
4. Korespondencja otrzymana od ukraińskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego we Wrocławiu. Protokół z narady zbiorczej Towarzystw Mniejszości Narodowej we Wrocławiu (1965)
5. Korespondencja wysłana przez Prezydium Rady Narodowej miasta Wrocławia do Zarządu TSKŻ we Wrocławiu (1965-1966)
6. Korespondencja przychodząca i wychodząca. Sprawy różne (1965-1966)
7. Korespondencja dotycząca działalności Komisji Koordynacyjnej przy wrocławskim TSKŻ (1965-1966)
8 Korespondencja odebrana oraz wysłana do Zarządu Głównego TSKŻ w Warszawie (1965-1966)
9. Korespondencja dotycząca działalności Komisji Książki i Pracy przy wrocławskim TSKŻ (1966)
10. Korespondencja dotycząca działalności Klubu Młodzieży Studiującej i Pracującej działającego przy wrocławskim TSKŻ (1966)
11. Korespondencja dotycząca działalności Artystycznych Zespołów Amatorskich działających przy TSKŻ we Wrocławiu (1966)
12. Korespondencja dotycząca administracji budynków przy ul. Świdnickiej 28 oraz ul. Włodkowica (1966)
13. Korespondencja dotycząca działalności Klubu Dziecięco-Młodzieżowego przy wrocławskim TSKŻ (1966)
14. Korespondencja dotycząca „Wieczorów Piątkowych” organizowanych w Domu im. Estery Racheli Kamińskiej działającego przy wrocławskim TSKŻ (1966)
15. Protokoły i sprawozdania z działalności Zarządu Koła Kobiet działającego przy TSKŻ we Wrocławiu (1966)
16. Korespondencja dotycząca próśb o interwencję ze strony Zarządu TSKŻ we Wrocławiu (1966)
17. Korespondencja dotycząca działalności Klubu Ludowego im. Józefa Lewartowskiego oraz Domu Kultury im. Estery Racheli Kamińskiej działających przy wrocławskim TSKŻ (1966)
18. Korespondencja dotycząca działalności Komisji Kultury oraz Komisji Książki i Prasy przy wrocławskim TSKŻ (1966-1967)
19. Korespondencja dotycząca działalności terenowych Komisji Społecznych przy Oddziałach TSKŻ. Sprawy organizacyjne (1966-1967)
20. Korespondencja dotycząca działalności Komisji Oświaty przy wrocławskim TSKŻ (1966-1968)
21. Korespondencja dotycząca Zarządów Towarzystw Mniejszości Narodowych w PRL. Wytyczne Pracy Kulturalno-Oświatowej wśród Mniejszości Narodowych (1966-1968)
22. Korespondencja dotycząca działalności Komisji Koordynacyjnej oraz Komisji Kolonijnej przy wrocławskim TSKŻ (1967)
23. Korespondencja dotycząca działalności Domu Kultury im. Estery Racheli Kamińskiej (1967)
24. Korespondencja dotycząca administracji budynków przy ul. Świdnickiej oraz ul. Włodkowica (1967)
25. Korespondencja dotycząca Klubu Dziecięco-Młodzieżowego działającego przy wrocławskim TSKŻ (1967)
26. Korespondencja dotycząca działalności Klubu Ludowego im. Karola Lewartowskiego działającego przy wrocławskim TSKŻ (1967)
27. Protokoły i sprawozdania z działalności Zarządu Kobiet działającego przy wrocławskim TSKŻ (1967)
28. Korespondencja dotycząca „Wieczorów Piątkowych” organizowanych w Domu Kultury im. Estery Racheli Kamińskiej działającego przy wrocławskim TSKŻ (1967)
29. Korespondencja przychodząca i wychodząca. Sprawy różne (1967)
30. Korespondencja odebrana oraz wysłana do Zarządu Głównego TSKŻ w Warszawie (1967-1968)
31. Protokoły i sprawozdania z działalności Zarządu Koła Kobiet działającego przy TSKŻ we Wrocławiu.
32. Korespondencja dotycząca księgowości (1967-1968)
33. Korespondencja dotycząca spraw personalnych osób zatrudnionych we wrocławskim oddziale TSKŻ (1967-1968)
34. Korespondencja wysłana przez TSKŻ oddział we Wrocławiu do Prezydium Rady Narodowej miasta Wrocławia (1968)
35. Korespondencja dotycząca działalności Artystycznych Zespołów Amatorskich działających przy TSKŻ oddział we Wrocławiu (1968)
36. Korespondencja dotycząca działalności Zarządu TSKŻ oddział we Wrocławiu. Plan pracy oddziału TSKŻ w roku Kulturalnym 1968/69 (1968)
37. Korespondencja dotycząca „Wieczorów Piątkowych” organizowanych w Domu Kultury im. Estery Racheli Kamińskiej działającego przy wrocławskim TSKŻ (1968)
38. Korespondencja dotycząca działalności Klubu im. Józefa Lewartowskiego działającego przy wrocławskim TSKŻ (1968)
39. Korespondencja dotycząca administracji budynków przy ul. Świdnickiej 28 oraz ul. Włodkowica (1968)
40. Korespondencja Komisji Bytowej. Preliminarze budżetowe. Spisy pracowników Żydowskich Spółdzielni pracy mieszczących się we Wrocławiu (1968)
41. Korespondencja dotycząca próśb o interwencję ze strony Zarządu TSKŻ we Wrocławiu (1968)
42. Korespondencja dotycząca administracji budynków przy ul. Włodkowica (1969)
43. Korespondencja odebrana oraz wysłana do Zarządu Głównego TSKŻ w Warszawie (1969)
44. Korespondencja . Różne (1969)
45. Korespondencja . Różne (1970)
46. Korespondencja . Różne (1971)

______________________________

Przypisy:

[1] G. Berendt, Życie żydowskie w Polsce w latach 1950-1956. Z dziejów Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce, Gdańsk 2006, s. 143;
[2] B. Szaynok, Osadnictwo żydowskie na Dolnym Śląsku 1945-1950, Wrocław 2000, s. 190;
[3] G. Berendt, op. cit., s. 143;
[4] ibidem, s. 150;
[5] Sz. Bronsztejn, Z dziejów ludności żydowskiej na Dolnym Śląsku po II wojnie światowej, Wrocław 1993, s. 77;
[6] ibidem, s. 79;

Zakład Studiów Żydowskich Uniwersytet Wrocławski, pl. Nankiera 15 50-140, Wrocław Tel. +48-71-3752017 Fax +48-71-3752811
www.judaistyka.uni.wroc.pl