Wstęp do inwentarza zespołu akt

Wojewódzkiego Komitetu Żydów Polskich na Dolny Śląsk

opracował Miłosz Gudra


Dzieje aktotwórcy

      WKŻ na Dolny Śląsk został utworzony w czerwcu 1945 r. w Rychbachu. Na stanowisko przewodniczącego Komitetu został wybrany Jakub Egit, zaś sekretarzem generalnym obwołano Ignacego Kuczyńskiego. Naczelna rezolucja aktu powstania brzmiała – „przywrócić ocalałą ludność żydowskiej. do życia w ramach państwowości polskiej”. Zadaniem WKŻ było kierowanie całokształtem problemów związanych z osadnictwem ludności żydowskiej, a więc działanie na polu opieki społecznej, pośrednictwa pracy, oświaty, jak również służby zdrowia. 

      W miarę rozwoju osadnictwa powstawały miejscowe komitety żydowskie, głównie w południowych, najmniej zniszczonych powiatach Dolnego Śląska. W lipcu było ich 7, na początku 1946 r. – 21, a 1.VII.1946 r. – 43, przy czym tylko 13 powiatowych. I 30 miejscowych, mieszczących się w małych miastach i osiedlach.

Struktura organizacyjna WKŻ ulegała częstym zmianom. W lipcu 1945 r. przedstawiała się następująco:

1. Wydział Produktywizacji
2. Wydział Opieki Społecznej
3. Wydział Opieki nad Młodzieżą i Dzieckiem
4. Wydział Kultury i Propagandy
5. Wydział Zdrowia
6. Wydział Ewidencji

      Na początku 1946 r. w związku z masowym napływem repatriantów utworzono Wydział Repatriacji i Wydział Emigracji, Referat Ziomkostw, podzielono Wydział Opieki nad Młodzieżą i Dzieckiem na 3 wydziały oraz rozbudowano komórki administracyjno-finansowe.
      W kwietniu 1946 r. Komitet przeniósł swoją siedzibę do Wrocławia i odtąd mieścił się na ul. Włodkowica 5. Rozszerzył się tez zakres jego działalności. W drugiej połowie 1946 r. struktura organizacyjna WKŻ była najbardziej rozbudowa i była podzielona na następujące wydziały:

1. Wydział Ogólny
2. Wydział Opieki Społecznej
3. Wydział Repatriacji
4. Wydział Produktywizacji
5. Wydział Finansowy
6. Wydział Opieki nad Dzieckiem
7. Wydział Szkolny
8. Wydział Młodzieżowy
9. Wydział Kultury i Propagandy
10. Wydział Organizacyjno-Kontrolny
11. Wydział Straży Porządkowej
12. Wydział Emigracyjny
13. Wydział Gospodarczy

      Od końca 1947 r. w związku z masową repatriacją Żydów do Izraela, działalność Wojewódzkiego Komitetu Żydów Polskich na Dolny Śląsk uległa stopniowo zawężeniu. W 1950 r. na fali walki z syjonizmem w żydowskim życiu politycznym i społecznym doszło do ujednolicenia wszystkich organizacji żydowskich oraz komitetów żydowskich (w tym również WKŻ i polaczenia ich w jedna instytucje – Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce. Już rok wcześniej Jakub Egit został usunięty ze stanowiska przewodniczącego WKŻ. Został oskarżony o budowanie osiedla żydowskiego Na Dolnym Śląsku w duchu nacjonalizmu. Nowym przewodniczącym nowopowstałego TSKŻ został Jakub Wasersztrum.


Dzieje zespołu
      Wszystkie dokumenty zostały przekazane przez Wrocławski Oddział TSKŻ, przez sekretarza p. Henryka Robaka. Dokumenty są przeznaczone do badań – do celów naukowych.


Metody porządkowania i charakterystyka archiwalna zespołu
      W czasie porządkowania zespołu WKŻ starałem się zachować już istniejący układ. Za podstawę układu przyjęto strukturę organizacyjną za rok 1946 (bądź 1947 r.), tzn. z okresu najszerszej działalności Wojewódzkiego Komitetu Żydów. W obrębie działów nadano aktom układ rzeczowy, ułożony w porządku chronologicznym, zaczynając od najwcześniejsze daty -1945 r. Kancelaria WKŻ była prowadzona systemem dziennikowym. Nie znaleziono śladów wykazu akt. Teczki, w których były spięte dokumenty były wyprodukowane dla Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników. Ponadto ich stan fizyczny był nienajlepszy, a poprzez posiadanie metalowych elementów, które były pokryte rdzą nastąpiło zniszczenie papieru. Sam stan akt również pozostawiał wiele do życzenia. Spora część pism była sporządzona na przebitce bibułkowej. Stąd też w wielu przypadkach tego typu papier był zniszczony. Dlatego po uprzednim wyprostowaniu (za pomocą żelazka) akt, podklejałem zniszczone miejsca papieru przy użyciu kleju (tzw. klajstra) oraz bibułki. Pozbyłem się również metalowych elementów, tj. spinaczy, zszywek itp. Akta (z których niemałą część stanowią rękopisy, zarówno w języku polskim oraz jidysz) nie były ułożone chronologicznie, nie posiadały także numeracji.


Zawartość zespołu

Akta Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego na Dolny Śląsk, pomimo znacznego zdekompletowania (część dokumentacji WKŻ znajduje się w Archiwum Państwowym we Wrocławiu), stanowią podstawowe źródło do badania dziejów powojennego osadnictwa ludności żydowskiej w latach 1945-1950. Te dokumenty pozwalają bowiem na przeprowadzenie szczegółowych badań nad początkiem żydowskiego powojennego ruchu osiedleńczego na Dolnym Śląsku oraz analizy udziału społeczności żydowskiej w zagospodarowaniu miast dolnośląskich. Szukanie przyczyn emigracji Żydów z Polski.

Akta Wydziału Ogólnego, gdzie znajdują się zdekompletowane protokoły posiedzeń Zarządu i Prezydium WKŻ oraz niepełne sprawozdania opisowe z działalności Komitetu. Znacznie lepiej są zachowane materiały sprawozdawcze i protokoły posiedzeń komitetów powiatowych i miejscowych. Wśród sprawozdań opisowych można znaleźć sprawozdania statystyczne różnych wydziałów komitetów.

Akta Wydziału Ewidencji i Statystyki zawierają statystykę osiedleńczą oraz wykazy imienne osiedlanych. Znajdują się także akt ziomkostw, czyli imienne zestawienia Żydów według przedwojennych miejsc zamieszkania. Także informacje o tragicznym losie ludności żydowskiej podczas II wojny światowej.

Akta Wydziału Opieki nad Dzieckiem to przede wszystkim dowody rozdziału żywności, odzieży i pieniędzy. Sumy ogólne funduszów przeznaczonych na pomoc dla ludności żydowskiej można odszukać w akta Wydziału Finansowego, głównie w bilansach.

Akta Opieki nad Dzieckiem. Zgrupowano w nich materiały dotyczące zarówno opieki nad dzieckiem w wieku przedszkolnym, jak i młodzieżą szkolną. Ze względu na niekompletność ogólnych materiałów statystycznych, zachowano akta podstawowe, grupując je w teczkach poszczególnych komitetów.

Akta Wydziału Produktywizacji pozwalają na odnalezienie podstawowych informacji o zatrudnieniu ludności żydowskiej.

W skład zespołu wchodzą: 

1. Protokoły i sprawozdania z działalności Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego w Rychbachu (Dzierżoniowie) (1945)

2. Okólniki wysłane przez Centralny Komitet Żydów Polskich w Warszawie do Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego w Rychbachu (Dzierżoniowie) i Komitetów Okręgowych na Dolnym Śląsku (1945)

3. Okólniki wysłane przez Centralny Komitet Żydów Polskich w Warszawie do Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego na Dolnym Śląsku (1946)

4. Protokoły i sprawozdania z inspekcji przeprowadzonych przez działaczy Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego w Komitetach Żydowskich na Dolnym Śląsku (1946)

5. Spisy pracowników Komitetów Żydowskich. Lista pracowników Wojewódzkiego Oddziału Towarzystwa Ochrony Zdrowia w Dzierżoniowie oraz jego pododdziałów (1946)

6. Struktura i skład personalny Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego. Spis spółdzielni na terenie Dolnego Śląska zorganizowanych przez Wojewódzki Komitet Żydowski (1946)

7. Imienny wykaz pracowników Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego we Wrocławiu (1946)

8. Spis nauczycieli zamieszkałych w Rychbachu (Dzierżoniowie) w maju 1946 r. Preliminarze budżetowe za miesiąc czerwiec z działalności Żydowskiej Szkoły Zawodowej przy Powiatowym Komitecie Żydowskim w Dzierżoniowie (1946)

9. Protokoły i sprawozdania z działalności Komitetu Żydowskiego w Puszczykowie (1946)

10. Rachunki wysłane przez Wydział Opieki Społecznej działający przy Powiatowym Komitecie Żydowskim w Wałbrzychu dotyczące działalności Powiatowej Kliniki Chorób Kobiecych w Wałbrzychu, Państwowego Uzdrowiska w Jarze oraz Lecznicy Spółki Brackiej w Wałbrzychu (1946)

11. Sprawozdanie z działalności Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego we Wrocławiu za miesiąc sierpień 1946 r. (1946)

12. Sprawozdanie z działalności Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego we Wrocławiu za miesiąc wrzesień 1946 r. (1946)

13. Sprawozdanie z działalności Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego we Wrocławiu za miesiąc grudzień 1946 r. (1946-1947)

14. Sprawozdanie z działalności Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego we Wrocławiu za 1946 r. (1946-1947)

15. Zawiadomienia dotyczące działalności Wydziałów Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego we Wrocławiu (1946-1947)

16. Sprawozdania opisowe i cyfrowe z działalności Referatu Ziomkostw przy Wojewódzkim Komitecie Żydowskim. Spis miast pochodzenia Żydów wrocławskich przygotowany dla Joint Distribution Comitee (1946-1947)

17. Sprawozdania z działalności Referatu Szkolnictwa przy Miejskim Komitecie Żydowskim w Świebodzicach (1946-1947)

18. Korespondencja otrzymana. Protokoły z posiedzeń Miejskiego Komitetu Żydowskiego w Świebodzicach oraz sprawozdania opisowe i cyfrowe z działalności M.K.Ż. w Świebodzicach (1946-1947)

19. Kursy nauczycielskie:Zimowy, grudzień – styczeń 1946/47 r. odbyty we Wrocławiu.Letni, lipiec – sierpień 1947 r. odbyty w Dusznikach Zdrój (1946-1947)

20. Korespondencja wysłana do Powiatowego Komitetu Żydowskiego w Świdnicy oraz Kierownictwa Powszechnej Szkoły Żydowskiej im. Szolema Alejchema w Świdnicy (1946-1947)

21. Korespondencja otrzymana dotycząca działalności Referatu Oświaty i Szkolnictwa Powiatowego Komitetu Żydowskiego w Jeleniej Górze. Sprawozdania miesięczne z działalności Powszechnej Szkoły Żydowskiej oraz Półinternatu (1946-1947)

22. Korespondencja wysłana do Powiatowego Komitetu Żydowskiego w Złotoryi oraz do Komitetu Żydowskiego w Żarach (1946-1947)

23. Sprawozdania z działalności Miejskiego Komitetu Żydowskiego w Bolkowie (1946-1948)

24. Protokoły z posiedzeń Zarządu Miejskiego Komitetu Żydowskiego w Bolkowie (1946-1947)

25. Spisy imienne pracowników Komitetu Żydowskiego w Ludwikowicach Kłodzkich oraz podległych mu instytucji (1946-1947)

26. Sprawozdania miesięczne Wydziału Ewidencji i Statystyki dotyczące działalności Miejskiego Komitetu Żydowskiego we Wrocławiu. Spis zarejestrowanych repatriantów w Miejscowym Komitecie Żydowskim we Wrocławiu (1946-1947)

27. Preliminarze i list płac personelu Gimnazjum przy Wojewódzkim Komitecie Żydowskim oraz Społecznej Żydowskiej Szkoły Średniej we Wrocławiu (1946-1948)

28. Protokoły i sprawozdania z działalności Komitetu Żydowskiego w Dusznikach Zdroju (1946-1948)

29. Korespondencja dotycząca działalności Powszechnej Szkoły Żydowskiej im. Szolema Aleichema we Wrocławiu (1946-1950)

30. Protokół z rewizji przeprowadzonej w sanatorium w Jarze (powiat wałbrzyski) przez rewidenta Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego w Rychbachu (Dzierżoniowie).Pisma wysłane przez Komitet Żydowski w Jarze do Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego we Wrocławiu.Spis pracowników Komitetu Żydowskiego w Frydlancie (Mieroszowie) (1946-1948)

31. Okólniki wydane przez Centralny Komitet Żydów Polskich w Warszawie do Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego we Wrocławiu (1947)

32. Telegramy wysłane do Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego we Wrocławiu (1947)

33. Korespondencja dotycząca działalności Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego we Wrocławiu oraz Okręgowych Komitetów Żydowskich na Dolnym Śląsku (1947)

34. Tablice statystyczne za miesiąc kwiecień, maj, październik 1947 r. (1947)

35. Sprawozdanie z działalności Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego we Wrocławiu za miesiąc wrzesień 1947 r. (1947)

36. Sprawozdania opisowe i cyfrowe z działalności Referatu Oświaty i Szkolnictwa przy Powiatowym Komitecie Żydowskim w Kamiennej Górze (1946-1947)

37. Korespondencja wysłana do Wydziałów Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego we Wrocławiu dotycząca próśb o udzielenie indywidualnej pomocy żywnościowej (1947-1948)

38. Sprawozdania z przerobionego materiału naukowego w I i II okresie roku szkolnego 1947-1948 (1947-1948)

39. Korespondencja otrzymana dotycząca działalności Referatu Oświaty i Wychowania Powiatowego Komitetu Żydowskiego w Ząbkowicach Śląskich oraz korespondencja wysłana do Wydziału Szkolnego Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego przez Powszechną Szkołę przy Powiatowym Komitecie Żydowskim w Ząbkowicach Śląskich (1947-1948)

40. Korespondencja otrzymana dotycząca działalności Powszechnej Szkoły Żydowskiej im. I.L. Pereca oraz Półinternatu im. J. Korczaka w Wałbrzychu (1947-1948)

41. Korespondencja otrzymana dotycząca działalności Społecznej Szkoły Żydowskiej w Strzegomiu (1948-1949)

Zakład Studiów Żydowskich Uniwersytet Wrocławski, pl. Nankiera 15 50-140, Wrocław Tel. +48-71-3752017 Fax +48-71-3752811
www.judaistyka.uni.wroc.pl