X Wrocławska Konferencja Judaistyczna

Profesor Jerzy Woronczak (1923-2003). Dzieło, inspiracje, kontynuacje

ABSTRAKTY

 

dr Luiza Rzymowska (UWr), dr Jan Paweł Woronczak (BUWr): Zainteresowania naukowe Profesora Jerzego Woronczaka – próba systematyzacji

Celem naszego wystąpienia otwierającego konferencję jest ukazanie zainteresowań i pasji badawczych prof. Jerzego Woronczaka w powiązaniu z konkretnymi dyscyplinami naukowymi, w ich rozmaitych relacjach, rozgałęzieniach i odgałęzieniach. Chcemy również określić metody, którymi prof. Woronczak posługiwał się najchętniej, oraz zwrócić uwagę na jego entuzjazm dla badań na styku różnych dyscyplin. Dzięki temu uporządkowaniu słuchacze będą mogli lepiej zorientować się w imponująco rozległym obszarze zainteresowań prof. Woronczaka oraz zobaczyć, że ich część zaowocowała pracami badawczymi i publikacjami, część zaś pozostała w kręgu zainteresowań prywatnych, zawsze jednak nacechowanych umiłowaniem nauki i zaufaniem do rozumu ludzkiego.


SESJA I: Cmentarze żydowskie – macewy – epitafia

WPROWADZENIE prof. Marcin Wodziński (UWr): Rozwój badań sepulkralnych w Polsce

Krótkie wprowadzenie do sesji przedstawi historię badań nad cmentarzami żydowskimi w Polsce od ich początków w XIX wieku do dziś, skupi się jednak na wzroście zainteresowań żydowską kulturą materialną w końcu lat siedemdziesiątych zeszłego stulecia oraz dalszym rozwoju tych badań, ich kontekstach politycznych, społecznych i naukowych, a wreszcie przedstawi najważniejsze szkoły i metody badawcze współcześnie dominujące w tej dziedzinie w Polsce i Europie.

1. dr hab. Andrzej Trzciński (UMCS): Od Lublina do Lublina. Stary kirkut w Lublinie – studium przypadku w badaniach cmentarzy żydowskich

Wystąpienie ukazuje sukcesywne kształtowanie się kompleksowego, wieloaspektowego ujęcia badawczego cmentarza żydowskiego jako całości oraz nagrobków, w kontekście inspiracji oraz współpracy z prof. Jerzym Woronczakiem i jego uczniami. Przykładem realizacji takiego ujęcia jest powstająca monografia starego cmentarza żydowskiego w Lublinie.

2. dr Agata Rybińska (UMCS): Wrocławski cmentarz żydowski przy ul. Ślężnej. Etapy badań i perspektywy badawcze

Referat stanowi refleksję nad stanem badań dotyczących wrocławskiego cmentarza żydowskiego przy ul. Ślężnej przede wszystkim w oparciu o własną kwerendę. Przedstawię wyniki badań prowadzonych przeze mnie w 2008 roku i analizowanych metodami z pogranicza języko- i literaturoznawstwa, w tym biblistyki i studiów genderowych. Wskażę również na perspektywy badawcze, możliwości badań cmentarza, zwłaszcza analizowania inskrypcji nagrobnych, jakie owa terra ignota wciąż stwarza przedstawicielom wielu humanistycznych dziedzin naukowych.

3. dr Jan Paweł Woronczak (BUWr): Od Białej do Mikulova – badanie cmentarzy żydowskich 1981-2012

Obecna wrocławska judaistyka bierze początek od badań cmentarnych, rozpoczętych w roku 1981, początkowo całkowicie prywatnie. Pierwszym dużym przedsięwzięciem była dokumentacja ważnego dla historii Żydów śląskich cmentarza w Białej. Już wtedy pojawiła się koncepcja kompleksowej ewidencji cmentarza widzianego jako całość, jej teoretyczne uzasadnienie jako rodzaju powierzchniowej archeologii ratunkowej oraz metody i narzędzia, które w większości sprawdziły się w praktyce i nie podlegały już później większym zmianom.
Dalsze prace to zarówno rozpoznanie stanu cmentarzy na większych obszarach (Górny Śląsk, Jura Krakowsko-Częstochowska, ówczesne województwa piotrkowskie i przemyskie), jak i pełna inwentaryzacja niektórych (Miejsce, Kromołów, Wielowieś, Lutowiska).
Zainteresowania judaistyczne Ojca pojawiły się na uniwersytecie w połowie lat 80.; początkowo studenci byli nieliczni, ale szybko zaczęli brać udział w kolejnych wyprawach. Od tego czasu problematyka cmentarzy stanowi ważny element prac wrocławskiej judaistyki, nie tylko sama w sobie, ale jako punkt wejścia w szersze badania – informacje uzyskane z cmentarza stają się szkieletem do rekonstruowania innych aspektów życia społeczności, która go wytworzyła.
Obecną kontynuacją tych działań jest, prowadzona większymi siłami naszych studentów, dokumentacja cmentarza w Mikulovie (południowe Morawy). Prace te dalej realizują program badawczy sformułowany ponad 30 lat temu.


SESJA II: Źródła jidyszowe w badaniach kulturoznawczych i historycznych

WPROWADZENIE dr Joanna Lisek (UWr): Od poezji polsko-żydowskiej do feminizmu żydowskiego. Jidyszowe „córki” Profesora Woronczaka

Tematem wystąpienia będzie wyjątkowy stosunek prof. Jerzego Woronczaka do języka jidysz na tle wielowiekowej marginalizacji tego języka i jego dziedzictwa. Poruszone zostaną następujące zagadnienia:
1.    Czy potrzebny jest język jidysz do badań literatury polsko-żydowskiej?
2.    Jidysz jako klucz do badań nad żydowskim życiem literackim w Polsce.
3.    Genderowy aspekt statusu języka jidysz; jidysz jako „język kobiet”; jidysz a żydowska rewolucja obyczajowa.
4.    Studia jidyszowe w Zakładzie Studiów Żydowskich UWr; poezja kobiet w języku jidysz, prasa kobieca i ruch feministyczny.
5.    Dalsze perspektywy rozwoju jidyszystyki we Wrocławiu.

1. dr Agnieszka Żółkiewska (ŻIH): Materiały jidyszowe w zasobach Żydowskiego Instytutu Historycznego

Wzbogacone o pokaz materiałów ilustracyjnych wystąpienie poświęcone będzie źródłom pisanym i drukowanym w języku jidysz, jakie znajdują się w zasobach bibliotecznych i archiwalnych Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma. Spośród licznych materiałów wybrane zostaną te, które mogą posłużyć jako inspiracja dla współczesnych badaczy kultury, literatury i języka jidysz, jak również badaczy historii żydowskiej w ogóle. W centrum uwagi znajdą się zwłaszcza trzy najbardziej znaczące kolekcje: starodruki, prasa oraz archiwalia holokaustowe (Archiwum Ringelbluma). Wystąpienie poprzedzi krótkie wprowadzenie do historii instytucji i zbiorów znajdujących się w gmachu dzisiejszego Żydowskiego Instytutu Historycznego.

2. mgr Izabela Olejnik (UWr): Źródła jidyszowe w badaniach nad historią żydowskiego osadnictwa w miastach (na przykładzie Łodzi)

Dzieje Żydów w Łodzi stanowią przedmiot badań naukowców reprezentujących różne dyscypliny naukowe od historii, literaturoznawstwa po sztuki plastyczne i filmoznawstwo. W ciągu ostatniej dekady można odnotować znaczny wzrost publikacji poświęconych tematyce łódzkich Żydów, w szczególności historii zagłady społeczności żydowskiej w latach okupacji hitlerowskiej w Łodzi oraz jej literackich i artystycznych reprezentacji, będących rezultatem badań, studiów nad Zagładą oraz kilkuletnich międzynarodowych projektów badawczych.
Przedmiotem niniejszego referatu będzie przedstawienie tych obszarów badań nad historią żydowskiej Łodzi, w których język jidysz jest niezbędnym narzędziem (wytrychem) umożliwiającym poznanie źródeł, które dla znacznej liczby badaczy wciąż pozostają poza zasięgiem terytorialnym i językowym (np. Lodżer jizker buch czy prasa łódzka wydawana w języku jidysz). Ponadto wykazane zostaną te obszary badań i analiz, które w dalszym ciągu znajdują się poza polem zainteresowania badaczy, a także próby wyjaśnienia tego stanu rzeczy. Referat zwieńczy lista zadań, które stoją przed łódzkimi badaczami i jidyszystami w celu dopełnienia obrazu łódzkich Żydów oraz żydowskiej Łodzi.

3. mgr Anna Kałużna (UWr): Źródła jidyszowe w badaniach dotyczących teatru żydowskiego

W badaniach dotyczących losów teatru żydowskiego w Polsce jest sporo luk. Niemal każdy z naukowców badających powojenne dzieje Żydów w Polsce wspomina o tym teatrze i jego roli dla społeczności żydowskiej i polskiej. Jednak informacje, jakie pojawiają się w rozmaitych opracowaniach, są diametralnie różne, niekompletne i bardzo często nieprawdziwe. Dotychczasowi badacze korzystali jedynie z polskich źródeł, ignorując zupełnie materiały w języku jidysz. Skutkiem tego są wciąż istniejące braki w opracowaniach i zawarte w nich sprzeczne informacje.
Mój referat będzie dotyczył różnego rodzaju źródeł, które wykorzystałam w swojej pracy doktorskiej dotyczącej powojennego teatru żydowskiego na Dolnym Śląsku. Duża część tych materiałów stworzona była w języku jidysz. Dzięki temu mogłam dotrzeć do informacji nie przywoływanych jeszcze w żadnych pracach badawczych. W swoim wystąpieniu przedstawię różne typy źródeł, które zostały użyte w mojej pracy oraz jej wyniki. Pokażę jak można wykorzystać różne źródła, szczególnie jidyszowe, do uzyskania pełniejszego obrazu przeszłości.
W referacie odniosę się do: powojennej prasy żydowskiej, pamiętników i wspomnień pisanych w jidysz, reportaży, dokumentów życia społecznego, archiwaliów, materiałów wizualnych i fonograficznych. Chciałabym pokazać bogactwo źródeł, które istnieją, a które są dość rzadko wykorzystywane przez badaczy.


SESJA III: Narzędzia statystyczne w analizie tekstu

WPROWADZENIE prof. Irena Kamińska-Szmaj (UWr): Filolog-statystyk. Jerzy Woronczak jako prekursor badań ilościowych w humanistyce

Profesor Jerzy Woronczak był w Polsce niewątpliwie pionierem w wykorzystaniu komputera i narzędzi statystycznych do badań językowych. Stał się jednym z twórców polskiego językoznawstwa kwantytatywnego i wielkim autorytetem w dziedzinie zastosowania metod matematycznych do badań wersyfikacyjnych i językowych. Użyteczność narzędzi statystycznych i ich bezsporną przydatność do weryfikowania hipotez naukowych udowodnił Jerzy Woronczak w wielu ważnych, tłumaczonych na różne języki artykułach. Efektem jego wieloletniej pracy był wydany we współautorstwie Słownik frekwencyjny współczesnej polszczyzny (1990), poprzedzony w latach 1974-1977 opublikowaniem w jedenastu woluminach Słownictwa współczesnego języka polskiego. Listy frekwencyjne.

1. prof. Adam Pawłowski (UWr), dr Maciej Eder (IJP PAN, Kraków): Analiza ilościowa struktur sekwencyjnych w „Kronice Dalimila”

W jednej ze swoich prac Jerzy Woronczak poddał analizie ilościowej i jakościowej tekst Kroniki Dalimila (Woronczak 1963). Zauważył, że – posuwając się od początku Kroniki do jej końca wzdłuż osi tekstowej (na poziomie formy) i chronologicznej (na poziomie faktografii historycznej) – można zaobserwować proces prozaizacji struktury metrycznej. Aby wyjaśnić swoje ustalenia, sformułował hipotezę, mówiącą o tym, iż autorowi łatwiej jest pisać wierszem o wydarzeniach leżących w głębokiej i nieznanej przeszłości, niż o tych, które współcześni pamiętają. Zdarzenia odległe (mityczne lub sięgające czasów pogańskich) mogą być kreowane w dowolny sposób, tak iż użyte słowa będą dobrze wpisywać się w struktury metryczne wiersza. Jednak tego, co czytelnicy (lub słuchacze) znają z autopsji, nie sposób zmienić. Ponadto we wcześniejszych częściach opisu można odwoływać się do dawnej tradycji oralnej, wplatając fragmenty pieśni i rymowanych opowieści w tekst. Narracja Kroniki charakteryzuje się więc w początkowych częściach wysokim stopniem regularności, a w miarę jak zbliżamy się do czasów autorowi współczesnych, staje się coraz bardziej prozatorska.
W celu weryfikacji powyższej hipotezy Woronczak użył tzw. testu serii, stosując go do szeregu długości kolejnych wersów. Zastosowana przez niego metoda jest jednak mniej dokładna od funkcji autokorelacji szeregów czasowych. Ponadto istnieją też inne miary uporządkowania sekwencyjnego, takie jak rozkłady sylab akcentowanych i nieakcentowanych oraz sylab długich i krótkich. W referacie przedstawiona zostanie wszechstronna analiza sekwencyjnych struktur Kroniki Dalimila, służąca m.in. powtórnej weryfikacji hipotezy Woronczaka, a na podstawie uzyskanych wyników wysunięte zostaną nowe tezy. Warto dodać, że wyniki te wykraczają poza średniowieczne universum, dotyczą bowiem kwestii związanych z opozycją oralności i piśmienności w kulturze europejskiej, a przy tym oparte są na solidnych empirycznych podstawach.

2. dr Marek Maziarz (PWr): Zastosowanie dwóch miar bogactwa słownictwa Profesora Woronczaka w modelowaniu przystępności tekstów prasowych

Profesor Jerzy Woronczak w 1965 r. skonstruował dwie miary bogactwa leksykalnego – w dużej mierze niezależne od długości tekstu. Zostaną one wykorzystane do oceny bogactwa słownictwa 15 najpoczytniejszych obecnie w Polsce dzienników i tygodników i zestawione z danymi dotyczącymi wykształcenia czytelników poszczególnych czasopism. Analiza statystyczna ujawni siłę powiązania pomiędzy tymi zmiennymi i pozwoli odpowiedzieć na pytanie, czy można wykorzystać miary Profesora Woronczaka w modelowaniu przystępności tekstów prasowych.

3. mgr Aleksandra Pawlikowska (UWr): Metody stylometryczne w analizie dyskursu

Celem referatu jest przedstawienie statystycznych metod analizy stylu językowego wypracowanych przez Jerzego Woronczaka oraz innych badaczy zajmujących się lingwistyką kwantytatywną w latach 60. i 70. ubiegłego wieku, a następnie prezentacja ich możliwych zastosowań w analizie dyskursu. Dyskursologia jest prężnie rozwijającą się, interdyscyplinarną dziedziną nauki, korzystającą coraz częściej z metod statystycznych i korpusowych. W najnowszych polskich publikacjach z tego zakresu brak jednak nawiązań do osiągnięć poprzedników. Tymczasem stylometryczne prace Woronczaka oraz jego współpracowników mogą z powodzeniem być wykorzystywane jako źródło metod statystycznych przydatnych do wieloaspektowej, w tym porównawczej, analizy tekstu i dyskursu. Omówione zostaną wybrane zagadnienia, takie jak obliczanie wskaźników bogactwa leksykalnego, metody statystycznego określania spójności tekstu, zjawisko dyspersji oraz metody wyodrębniania z tekstów słownictwa nacechowanego. Poszczególne statystyki zostaną poparte autentycznymi przykładami w oparciu o korpus tekstów religijnych tworzących dyskursy różnych wspólnot wyznaniowych.


SESJA IV: W kręgu literatury średniowiecznej i renesansowej

WPROWADZENIE dr hab. Teresa Szostek, prof. UWr (UWr): Badania łacińskojęzycznej literatury polskiej w prowadzonej przez Profesora Woronczaka Pracowni Historii Literatury Średniowiecznej IBL PAN

Wprowadzenie odnosi się w pierwszym rzędzie do badań prowadzonych w Pracowni Historii Literatury Średniowiecznej IBL PAN, zwłaszcza w okresie, kiedy kierował nią Profesor. Do najważniejszych działań wówczas (lata 1949-1993) należały m. in.: prace nad Słownikiem polszczyzny XVI w., przygotowanie edycji Dzieł wszystkich Kochanowskiego, wyszukiwanie łacińskich tekstów paralelnych do Rozmyślania przemyskiego, kompletowanie danych dotyczących rękopisów Gesta Romanorum w polskich bibliotekach, prace Profesora na temat wersyfikacji czy stosowania metod matematycznych w badaniach literackich.
Drugą przedstawianą kwestią jest udział Profesora w konferencjach językoznawczych i literaturoznawczych (międzynarodowych oraz ogólnopolskich), także z uwagi na ich zróżnicowaną tematykę, która dobrze oddaje rozmaitość Jego zainteresowań. Trzecią część stanowi przypomnienie badań przez Profesora rozpoczętych, planowanych w mniejszej lub większej przestrzeni czasowej, jak też wspomnienie „tematów ulubionych”, z których niekiedy zachowały się zapiski. Mieszczą się tu Jego zainteresowania tekstami liturgicznymi (missale, sekwencje) czy hagiografią (zwłaszcza pisma Grzegorza Wielkiego).

1. prof. Jacek Wójcicki (IBL PAN): Sejmowy Kochanowski – studium przypadku

Komunikat dotyczy losów przerwanego Wydania Sejmowego Dzieł Wszystkich Jana Kochanowskiego, którego redaktorem naczelnym był Jerzy Woronczak – także autor opracowania edytorskiego i indeksu do tomu obejmującego Psałterz Dawidów. Zaplanowane na 13 tomów wydanie, ukazujące się w ramach Biblioteki Pisarzów Polskich od roku 1983 i zrealizowane tylko częściowo, wykorzystywało standardy edytorskie obmyślone jeszcze w latach 50. XX wieku i ogłoszone w roku 1955 pod redakcją Marii Renaty Mayenowej, z przykładami tekstowymi opracowanymi przez Jerzego Woronczaka. Obecnie trwają starania o wznowienie Wydania Sejmowego i planowane są prace nad pozostawionymi materiałami o różnym stopniu zaawansowania, dlatego staje się zasadne pytanie o to, jak dotychczasowe rozwiązania wydawnicze, wynikające z koncepcji Jerzego Woronczaka, wytrzymują próbę czasu w obliczu postępów edytorstwa staropolskiego.

2. dr Adam Poznański (UWr): Średniowieczna exhortatio wrocławskiego dominikanina Macieja Hayna

Wśród średniowiecznych pism, stanowiących spuściznę dominikańskiego klasztoru św. Wojciecha we Wrocławiu, należących obecnie do zbiorów tamtejszej Biblioteki Uniwersyteckiej, zachowało się dzieło zatytułowane: Exhortatio ad meditationem et conformationem passionis Christi, będące zachętą do rozważania i naśladowania Męki Pańskiej w okresie Wielkiego Postu. Nosi ono jednak nie tylko cechy literatury pasyjnej, lecz zawiera także liczne wskazania i pouczenia, mające wzbudzić w zakonnikach gorliwość i pobożność. Jego autor, Maciej Hayn ( zm. 1477), wykształcony w Kolonii, Paryżu i Wiedniu, przez ponad dwadzieścia lat pełnił we wrocławskim klasztorze ważną funkcję wikariusza odpowiedzialnego za wdrażanie reformy obserwanckiej. Exhortatio zatem mogła być narzędziem wspierającym działania reformatorskie, jakkolwiek dosyć oryginalnym, gdyż obok licznych nawiązań do apokryficznej Ewangelii Nikodema, znajdują się w niej również odwołania do enigmatycznego Horologium Sapientiae autorstwa dominikańskiego mistyka Henryka Suzo.

3. dr Magdalena Wolf (UWr): Średniowieczna legenda polska w „De gentibus septentrionalibus” Olausa Magnusa

W 1555 roku w Rzymie wydane zostało dzieło Olausa Magnusa Historia de gentibus septentrionalibus. Znaleźć w nim można szereg wiadomości związanych z krainami położonymi na północ od Rzymu, począwszy od informacji geograficznych, poprzez szeroko pojęty sposób życia i obyczaje ludów zamieszkujących poszczególne tereny, aż po opis zwierząt domowych i dzikich, charakterystycznych dla opisywanych terenów. W księdze poświęconej zwierzętom domowym zamieścił autor kilka rozdziałów na temat myszy i szczurów. Między innymi przytoczył legendę o królu Popielu. Jako swoje źródło podał dzieło Sebastiana Münstera. I faktycznie w IV księdze utworu Cosmographiae universalis lib. VI znajduje się wspomniana legenda. Interesującą kwestią jest, w jakim kontekście i w jaki sposób wykorzystał tę znaną średniowieczną legendę polską szwedzki humanista.

Pobierz abstrakty w formacie PDF!

Zakład Studiów Żydowskich Uniwersytet Wrocławski, pl. Nankiera 15 50-140, Wrocław Tel. +48-71-3752017 Fax +48-71-3752811
www.judaistyka.uni.wroc.pl